10η Eφορεία Bυζαντινών Aρχαιοτήτων

Navigation

---

Έκθεση Πύργου Ουρανούπολης

Εισαγωγή
Δύο ήταν τα στοιχεία που καθόρισαν το χαρακτήρα της έκθεσης. Το πρώτο ήταν το ίδιο το μνημείο του πύργου, μέσα στο οποίο θα παρουσιάζονταν οι αρχαιότητες. Καθώς το αναστηλωμένο μνημείο έπρεπε να διατηρήσει τον ατομικό του χαρακτήρα και να αποτελεί έκθεμα για τον επισκέπτη, είναι προφανές ότι οι όποιες παρεμβάσεις για τη δημιουργία μίας έκθεσης μέσα στο μνημείο έπρεπε να λάβουν υπόψη τους πολύ σοβαρά αυτό τον παράγοντα. Το δεύτερο στοιχείο ήταν το περιεχόμενο της έκθεσης. Ήδη από το 1999 είχε αποφασιστεί η δημιουργία δύο εκθεσιακών κέντρων για τις αρχαιότητες της χριστιανικής περιόδου της Χαλκιδικής. Το πρώτο, πιο περιορισμένο λόγω των μεγάλων μνημείων της περιοχής (Μονή Ζυγού, Άγιον Όρος), θα ήταν στην Ουρανούπολη και το δεύτερο κέντρο στα Νέα Φλογητά (Δήμος Νέων Μουδανιών). Ήδη από το 1973 στις αποθήκες της Εφορείας συγκεντρώνονταν ευρήματα από τις ετήσιες ανασκαφές, που πραγματοποιούσε το επιστημονικό προσωπικό. Αυτό ακριβώς το αρχαιολογικό υλικό μετά τη συντήρηση και τη μελέτη του θα αποτελούσε το περιεχόμενο των εκθέσεων: για την Ουρανούπολη τα ευρήματα της ορεινής Χαλκιδικής (Βαρβάρα, Μεγάλη Παναγία, Σιδηροκαύσια κλπ) αλλά και τα ευρήματα της Ιερισσού και της περιοχής της Ουρανουπόλεως, ενώ για τα Φλογητά τα ευρήματα της Καλαμαριάς, της Κασσάνδρας, της Νικήτης, της Σιθωνίας κλπ.

Ι. Προχριστιανική Χαλκιδική
Ως εισαγωγή στις αρχαιότητες της χριστιανικής περιόδου κρίθηκε αναγκαίο να εκτεθούν δείγματα από ευρήματα της ανατολικής Χαλκιδικής, που αντιστοιχούν στην προϊστορική και κλασσική-ρωμαϊκή περίοδο. Ταφικά αγγεία από νεκροταφείο της πρώιμης εποχής του Σιδήρου (1100-1000 πΧ) στον Άθω, επιγραφές εκ περισυλλογής των ελληνιστικών και ρωμαϊκών χρόνων και κυρίως δύο χάλκινα κράνη κορινθιακού τύπου της εποχής των μηδικών πολέμων από τη θαλάσσια περιοχή του Άθω, αποτελούν ενδεικτικά στοιχεία της συνεχούς κατοίκησης του χώρου ευθύνης της Εφορείας.

Άθως, χάλκινο κράνος (6ος αι. π.Χ.).

ΙΙ. Χριστιανική Χαλκιδική
Από ιστορική και αρχαιολογική άποψη τα σημαντικότερα εκθέματα είναι οι επιγραφές που βρέθηκαν κατά τις ανασκαφικές εργασίες στην περιοχή. Από τους χριστιανικούς χρόνους η παλαιότερη επιγραφή βρέθηκε στην Βαρβάρα και περιλαμβάνει το όνομα ενός εκ των εργαζομένων στο έργο της ανέγερσης ων παλαιοχριστιανικών βασιλικών: ΖΩΤΗΚΟC KHΛΗΤΗC.

Βαρβάρα, πλίνθινη επιγραφή (5ος - 6ος αι. μ.Χ.).

Ο Ζωτικός, εργάτης ή επιστάτης το κτίσιμο της βασιλικής ΙΙΙ, χάραξε με κεφαλαία γράμματα του τέλους του 5ου ή των αρχών του 6ου αιώνα, το όνομά του με κάποιο αιχμηρό αντικείμενο πάνω σε μία νωπή πλίνθο, η οποία όταν ψήθηκε στον κεραμικό κλίβανο, το διατήρησε για πάντα. Το γεγονός ότι η χάραξη του ονόματος έγινε σε ώρα εργασίας επί τόπου, αυξάνει το ενδιαφέρον, αφού η ποιότητα της γραφής είναι υψηλού επιπέδου. Το πλήθος των νομισμάτων, που βρέθηκαν στις ανασκαφές της περιοχής αποτελεί μεγάλο και σοβαρό ζήτημα.

Βαρβάρα, χάλκινο νόμισμα (6οσ αι. μ.Χ.).

Η χρονολόγηση της συντριπτικής πλειοψηφίας των νομισμάτων αυτών συμπίπτει με αυτοκράτορες του 6ου αιώνα, και αυτό αποτελεί λόγο προβληματισμού για το τι μπορεί να συνέβαινε στην περιοχή την περίοδο αυτή. Το γεγονός ότι το νομισματοκοπείο είναι κατά κανόνα της Θεσσαλονίκης, οδηγεί στο συμπέρασμα ότι το μεγάλο αστικό κέντρο της περιοχής είναι προφανώς η Θεσσαλονίκη και οι σχέσεις με την ορεινή Χαλκιδική πρέπει να οφείλονται στην ανάπτυξη των μεταλλείων της. Παράλληλα, η ανεύρεση κοσμημάτων και άλλων κτερισμάτων μαζί με τα νομίσματα αυτά βοηθά στη χρονολόγηση στοιχείων για τα οποία μέχρι σήμερα υπήρχαν αμφιβολίες.

Παλαιόκαστρο, χάλκινο περιδέραιο (10ος αι. μ.Χ.).

 

Μεγάλη Παναγία, αργυρό φυλακτό (6ος αι. μ.Χ.).

Τα κοσμήματα που βρέθηκαν στις ανασκαφές αυτές, σκουλαρίκια, βραχιόλια, περιδέραια, είναι καλής τέχνης, κατά κανόνα αργυρά ή χάλκινα, ενώ απουσιάζουν τα χρυσά. Ιδιαίτερη μνεία πρέπει να γίνει για τα ευρήματα της μονής Ζυγού στα σύνορα του Αγίου Όρους. Πρόκειται για μεγάλο αριθμό σημαντικών ευρημάτων της μεγάλης ανασκαφής, που πραγματοποιεί η Εφορεία στο «Φραγκόκαστρο» και από τα οποία ξεχωριστή θέση κατέχει το μικρό μολύβδινο εύρημα, η βούλα, με την επιγραφή του ταπεινού μοναχού Αθανασίου, του γνωστού οσίου Αθανασίου της Μεγίστης Λαύρας.

Μονή Ζυγού, το μολυβδόβουλο του "ταπεινού Αθανασίου" (τέλη 10ου αι. μ.Χ.).

Μετά την οθωμανική κατάκτηση, τα Σιδηροκαύσια, η περιοχή δηλαδή του ημερινού χωριού Στάγειρα, αναπτύχθηκε σε μεγάλο μεταλλευτικό κέντρο με πρωτοποριακή οργάνωση και οχύρωση. Από τον σημαντικό αυτό αρχαιολογικό χώρο εκτίθεται ένα μεγάλο αγγείο το οποίο πιθανότατα χρησιμοποιούνταν για την επεξεργασία των μεταλλευμάτων σε εργαστήριο των Σιδηροκαυσίων.

ΙΙΙ. Ουρανούπολη
Η ιστορία των ογδόντα περίπου χρόνων της σύγχρονης Ουρανούπολης καθορίστηκε από την άφιξη των προσφύγων της Μικράς Ασίας, οι οποίοι εγκαταστάθηκαν εδώ το 1924, και τις εγκαταστάσεις του μετοχίου Προσφόρι της μονής Βατοπεδίου Αγίου Όρους. Η ομάδα των προσφύγων αντιμετώπισε κρίσιμα προβλήματα μέχρι την οριστική ένταξή τους στο χώρο. Μέχρις ότου οικοδομηθούν οι προσφυγικές κατοικίες, αξιοποιήθηκαν για τις άμεσες ανάγκες οι εγκαταστάσεις του μεγάλου μετοχιακού συγκροτήματος.

Η Ουρανούπολη γύρω στα 1928.

Μέρος των εγκαταστάσεων αυτών αποτελεί σήμερα το συγκρότημα του πύργου, και λίγο μακρύτερα το χαλκαδιό και το κολληγάδικο, ενώ τα λοιπά κτίρια κατεδαφίστηκαν. Ο μεγάλος πύργος με την επιβλητική του παρουσία αποτελούσε πάντα κεντρικό σημείο αναφοράς για τον σύγχρονο οικισμό της Ουρανούπολης. Οι Loch που είχαν έλθει ως μέλη ανθρωπιστικών οργανώσεων, εγκαταστάθηκαν στον πύργο και από τη θέση αυτή προσέφεραν ουσιαστική βοήθεια προς τους πρόσφυγες και αργότερα τους σεισμοπαθείς του 1932.

 

IV. Ζεύγος Loch
H Joice και ο Sydney Loch αγγλικής-αυστραλιανής καταγωγής είχαν έλθει στην Ευρώπη ως μέλη ανθρωπιστικών οργανώσεων για την παροχή βοήθειας στους πρόσφυγες του Α΄ Παγκόσμιου Πολέμου. Από τη Θεσσαλονίκη έφτασαν και στην περιοχή της Ουρανούπολης, όπου και εγκαταστάθηκαν οριστικά, πρώτα στο νησί της Αμμουλιανής και αργότερα στον πύργο, από όπου και προσέφεραν τη βοήθειά τους προς τους πρόσφυγες της Μικράς Ασίας, οι οποίοι είχαν εγκατασταθεί εδώ.

Η Joice Nankivell Loch.

Χειροποίητο χαλί από την Ουρανούπολη.

Για περισσότερο από 50 χρόνια (o Sydney πέθανε το 1954, η Joice το 1982) προσέφεραν το κοινωνικό τους έργο στους κατοίκους της Ουρανούπολης, συνέγραψαν βιβλία και φρόντισαν τον πύργο. Στην έκθεση παρουσιάζεται φωτογραφικό και πρωτότυπο υλικό από τη δράση και το έργο των Loch.

 

V. Άγιον Όρος
Από το 1973 μέχρι σήμερα η 10η Εφορεία Βυζαντινών Αρχαιοτήτων καλύπτει της ανάγκες συντήρησης των κειμηλίων του Αγίου Όρους.

Πρόπλασμα της Ι.Μ. Ξενοφώντος (γύρω στα 1900).

Στους ορόφους του πύργου, μαζί με μία γενικότερη πληροφόρηση για την ιστορία και τα μνημεία του Άθω, εκτίθεται πληροφορικό υλικό για το έργο αυτό. Πρόκειται για φωτογραφικό και τεκμηριωτικό υλικό από έργα αναστήλωσης κτιρίων, συντήρησης τοιχογραφιών, συντήρησης χειρογράφων και κεραμικών, συντήρησης ξυλογλύπτων και εικόνων, έργο που συντελείται κατά κανόνα επί τόπου στις μονές του Άθω.

 

VI. Χρήσιμες πληροφορίες
Στάθμευση
Στους οργανωμένους χώρους στάθμευσης στον οικισμό της Ουρανούπολης.
Πρόγραμμα και ώρες λειτουργίας
Καθημερινά 09:00-17:00 από τα μέσα Ιουνίου ως τα μέσα Οκτωβρίου.
Επισκέψεις ομάδων
Για την καλύτερη εξυπηρέτηση ομάδων επισκεπτών είναι χρήσιμη η προσυνεννόηση.
Επικοινωνία
Τηλεφωνική Επικοινωνία: 2377071389, 2310285163.

---